گنجینه آستان قدس؛ 25 هزار سند دیداری و شنیداری درباره تاریخ
آن‌هايی که سِنّشان قد می‌دهد حتما از صفحه‌های گرامافون، انواع فیلم و نوارهای ریلی صوتی، عکس‌ها و اسلاید‌های روزگاران دور خاطرات خوشی در ذهن دارند.
سه شنبه,۲۱ دی ۱۴۰۰ - ۱۱:۱۹

در گذشته، هریک از این ابزارهای صوتی ‌و تصويری در ثبت ‌و ضبط خاطرات، حوادث و وقایع مهم روز نقش مهمی ايفا می‌کرد و امروزه موارد ثبت‌شده توسط آن‌ها بخشی از مهم‌ترین اسناد هویتی و تاریخی هر کشوری به‌شمار می‌آیند؛ همين ارزش و اهميت باعث شده کشورهای جهان درصدد جمع‌آوری و حفظ اين اسناد باشند.

در آستان قدس رضوی هم اين اهتمام، به‌ويژه برای حفظ اسناد مرتبط با اين آستان ملکوتی و ميزبان آن، يعنی سرزمين ايران و دیار خراسان، وجود دارد؛ دقيق‌تر اينکه با توجه به اهمیت این موضوع، در سال ۱۳۸۲، واحد دیداری و شنیداری در مرکز اسناد آستان قدس رضوی تشکیل شد و از سال ۱۳۹۸ تاکنون هم به صورت بخشی جدا از اسناد مکتوب و با عنوان بخش اسناد دیداری و شنیداری مشغول فعالیت است.
پای صحبت‌های محمدمهدی مرتضوی‌فر، کارشناس مسئول بخش اسناد دیداری و شنیداری مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، نشسته‌ايم تا بيشتر با اين بخش آشنا شويم.

 

درباره مرکز اسناد ديداری و شنيداری حرم مطهر و انگيزه ايجاد آن توضيح می‌دهيد؟
ابتدا اجازه دهيد اشاره‌ای به اهميت این اسناد و منابع تاريخی داشته باشيم که منعکس‌کننده تاریخ و روایتگر فرهنگ و آداب ‌و رسوم یک ملت و یکی از تأثیرگذارترین منابع در معرفی هویت، فرهنگ، عقاید و اعتقادات ملل و جوامع مختلف بشری در دوره‌ها، اعصار و زمان‌های گوناگون به‌شمار می‌روند؛ به‌عبارت‌دیگر، هویت یک ملت در این منابع بی‌جان نهفته است. اهميت اين‌گونه منابع باعث شده یونسکو نیز، با نامگذاری یک روز به‌عنوان روز جهانی میراث دیداری و شنیداری، به‌دنبال افزایش آگاهی عمومی نسبت به حفاظت از این میراث ارزشمند، حمایت از مؤسسات نگهدارنده این میراث و ترویج دسترسی بیشتر به آن‌ها باشد؛ ازهمين‌روی و بنابر ارزش زياد اين منابع، بخش ديداری و شنيداری در مرکز اسناد آستان قدس رضوی تشکيل شده که رسالت مهمی برعهده دارد و سعی می‌کند به‌عنوان یک مرجع رسمی و قابل‌اعتماد، با گردآوری بهترين منابع دیداری و شنیداری، امکان بهره‌برداری مناسب از این اسناد و منابع ارزشمند را برای نسل‌های امروز و فردا در سطح ايران و جهان فراهم آورد.


 تاکنون چه تعداد سند در اين مرکز گردآوری شده است؟
هم‌اکنون بیش از ۲۵هزار منبع و سند دیداری و شنیداری شامل حدود شش‌هزار حلقه نوارکاست صوتی، پنج‌هزار حلقه نوار ویدئویی خانگی (VHS)، هفت‌هزارحلقه نوار دی‌وی‌کم (DVcam) مربوط به دوربین‌های شخصی، دوهزار حلقه مربوط به نوارهای یوماتیک (Umatic)، بتاکم (Betacam) و بتامکس (Betamax) و همچنین دوهزار حلقه لوح فشرده (شامل CD و DVD) در اين مرکز وجود دارد؛ البته، در کنار اين ۲۵هزار منبع ديداری و شنيداری، بیش از ۴۰هزار عکس آنالوگ و بیش از ۱۰۰هزار عکس دیجیتال هم از ابتدای ورود عکاسی به ایران در دوره قاجار تا دوره معاصر موجود است که قدیمی‌ترین آن مربوط به سال ۱۲۳۷ شمسی است و توسط «جیانوزی»، عکاس ایتالیایی، از حرم مطهر امام رضا(ع) گرفته شده است.


 اين اسناد درباره چه موضوعاتی هستند؟
محتوای اين اسناد درباره حرم مطهر امام رضا(ع) و تشکیلات این نهاد مقدس، شهر مشهد، استان خراسان بزرگ، ایران و جهان و .... است که به‌کار محققان، پژوهشگران و کاربران عرصه مستندسازی می‌آید. همچنین، در این بخش، بيش از پنج‌هزار عكس و فيلم ارزشمند درمورد تغييرات معماری حرم مطهر رضوی از اواخر دوره قاجار تا دوره معاصر وجود دارد که مربوط به تغييرات گسترده بافت پيرامونی حرم، تخريب بناها و مغازه‌های قديمی متصل به حرم، ساخت طرح فلكه، گسترش بناها و ايجاد صحن‌های جديد در بعد از انقلاب است و در این حوزه بزرگ‌ترين آرشيو ديداری و شنيداری کشور به‌شمار می‌آید.

 

حح


طبيعتا يکی از مسائل مهم درباره اين اسناد، پس از جمع‌آوری، حفظ و نگهداری اصولی آن‌هاست، به‌طوری‌که دچار آسيب نشوند. برای اين مهم چاره‌انديشی شده است؟
درست می‌فرماييد؛ اين اسناد و منابع دیداری و شنیداری بسيار آسيب‌پذير هستند و به‌لحاظ فیزیکی و شیمیایی و مواردی همچون دما و رطوبت به شرايط نگهداری خاصی احتياج دارند؛ ازهمين‌رو باید هرچه‌سریع‌تر نسبت به تبدیل آن‌ها به فرمت‌های جدید و تهیه نسخه پشتیبان اقدام کرد.

اما  درحال‌حاضر کاری که درخصوص حفظ آن‌ها انجام مي شود اين است که پيش از ورودشان به مخزن نگهداری اسناد نسبت به نظافت و تمیزکردن و همچنين آفت‌زدایی و رفع معایب موجود اقدام می‌شود و پس از ورود به مخزن هم روزانه نسبت به عوامل مؤثر، ازقبیل رطوبت، درجه حرارت (دما)، نور، تمیزی و بهداشت محیط (زدودن آفات، گردوغبار و آلاينده‌ها)، مطابق استانداردهای علمی و جهانی دقت لازم به‌عمل می‌آید. پس از آن نيز نسبت به ثبت منابع مذکور (صوتی و تصویری) در دفتر مربوط در این بخش (به‌طور مکتوب) اقدام می‌شود.

اختصاص یک شماره‌ثبت (یا شماره‌اموال) و درج عنوان، موضوع، تاریخ و محل تولید، مدت‌زمان منبع (به ساعت و دقیقه) و ذکر نام تولیدکننده اصلی منبع نيز از دیگر مراحل نگهداری این منابع است. همچنين ورود و ثبت اطلاعات این منابع با استفاده از نرم‌افزارهای رایانه‌ای از دیگر اقدام‌هایی است که به‌منظور سهولت در جست‌وجو و دسترسی کاربران و محققان در این بخش به‌مرور زمان انجام می‌شود که تأثیر بسزایی در سرعت‌عمل استفاده از این منابع دارد.

دیجیتال‌سازی منابع هم از دیگر موارد مهم در این زمینه است. در این مرحله، با استفاده از دستگاه‌های ضبط صوت، پخش نوارهای ویدیویی، رابط‌ها (کارت کپچر) و ...، با اتصال به رایانه، اطلاعات موجود در منابع صوتی و تصویری در قسمت هارد و حافظه رایانه ذخیره و دیجیتال‌سازی می‌شود و نسخه اصلی (منبع مادر) با توجه به شرایط و خصوصیات ذکرشده برای جلوگیری از استهلاک و ازبین‌رفتن به آرشیو و مخزن اسناد منتقل می‌شود.


فرموديد که برای نگهداری اصولی و اساسی اسناد باید هرچه‌سریع‌تر نسبت به تبدیل آن‌ها به فرمت‌های جدید و تهیه نسخه پشتیبان اقدام کرد. دراين‌خصوص تاکنون کاری انجام نگرفته است؟
چرا؛ اين کار شروع شده و تاکنون تعداد ۴۰هزار عکس و پنج‌هزار فیلم دیجیتال‌سازی شده و همچنان درحال انجام است. البته در این مسیر، با توجه به اینکه تجهیزات تبدیل فیلم‌های ۸، ۱۶ و ۳۵میلی‌متری و همچنین دستگاه بتاکم منسوخ شده و ابزار مناسبی در دسترس نیست، امیدواریم با اختصاص بودجه مناسب ازسوی مسئولان مربوط در این نهاد مقدس روند دیجیتال‌سازی این اسناد با کیفیت و سرعت بیشتری در این بخش انجام شود.


فکر می‌کنيد هنوز اسنادی در گوشه‌وکنار کشور با موضوعات محوری شما وجود داشته باشند که شما موفق به گردآوری آن‌ها در اين مرکز نشده باشيد و درصدد پيداکردن، جمع‌آوری و حفظ آن‌ها باشيد؟
بله؛ قطعا هنوز اسناد زيادی وجود دارند که ممکن است در منازل، مراکز و مؤسسات و بایگانی‌های شخصی و خصوصی و يا غيرخصوصی باشند. ازآنجاکه اين اسناد در آن اماکن به‌احتمال زياد در شرایط غیراستاندارد نگهداری می‌شوند و ازآنجاکه حفظ اين اسناد، به‌ويژه فیلم‌ها و عکس‌های قدیمی، نیاز به شرایط دمایی و رطوبتی خاصی دارد، از همين‌جا از هموطنان عزیز درخواست می‌کنيم که با اهدای این میراث ارزشمند و تبدیل آن به فایل دیجیتال توسط مرکز اسناد آستان قدس رضوی ،هم نسخه دیجیتالی این اسناد را دریافت کنند و هم از نابودی این میراث ارزشمند که به‌شدت درمعرض خطر و نابودی هستند جلوگیری کنند.

افزودن دیدگاه جدید:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید