پرونده ویژه| ما و سیره رضوی؛
مناظرات امام رضا(ع) با ادیان و مذاهب الگویی برای تمدن نوین اسلامی
در دوران امامت امام رضا علیه السلام اندیشه های کلامی در دنیای اسلام مخصوصاً در شهرهایی چون بغداد، کوفه، بصره و منطقه خراسان بزرگ بسیار رونق گرفته بود و مکاتب و مذاهب کلامی مختلف چه در حوزه اسلام و چه در میان ادیان دیگر پدید آمده بودند و مباحث اعتقادی میان ادیان و مذاهب مختلف مورد مناقشه فراوان بود.
دوشنبه,۱۵ آذر ۱۴۰۰ - ۱۰:۱۳

به گزارش خبرنگار علم و فرهنگ آستان قدس رضوی، در دوران امامت امام رضا علیه السلام اندیشه های کلامی در دنیای اسلام مخصوصاً در شهرهایی چون بغداد، کوفه، بصره و منطقه خراسان بزرگ بسیار رونق گرفته بود و مکاتب و مذاهب کلامی مختلف چه در حوزه اسلام و چه در میان ادیان دیگر پدید آمده بودند و مباحث اعتقادی میان ادیان و مذاهب مختلف مورد مناقشه فراوان بود.

غلبه امام بر حریفان و طرف‌های مناظره با استناد بر کتاب های آنها و بر اساس منطقی محکم و استوار، در نهایت به اثبات حقّانیت و احیای اسلام، مجاب شدن مدعیان گوناگون، اثبات برتری و حقّانیت ائمّه اهل بیت علیهم السلام و پیروان و شیعیان آنها منجر شد. در پی این مناظره ها بود که یکی از پویاترین کانون های علوم اسلامی به ویژه شیعی در خراسان پا گرفت و در دوره های بعد به ایفای نقشی حیاتی در پاسداری از اسلام و تشیّع و ترویج آن پرداخت.

ارزش هرچه بیشتر این مناظره ها، به ویژه با استناد بر کتب مقدّسی همچون تورات، انجیل و زبور، زمانی به خوبی روشن می شود که شرایط شگفتِ حاکم بر منطقه عمومی خراسان بزرگ از نظر تنوّع فرقه ها و نحله های دینی و مذهبی گوناگون و چالش هایی که از این ناحیه متوجه اسلام و جامعه مسلمانان بود، مورد توجه قرار گیرد که این نوشتار به آن خواهد پرداخت.

 

فضای علمی جامعه امام رضا علیه السلام

در دوران امامت امام رضا علیه السلام اندیشه های کلامی در دنیای اسلام مخصوصاً در شهرهایی چون بغداد، کوفه، بصره و منطقه خراسان بزرگ بسیار رونق گرفته بود و مکاتب و مذاهب کلامی مختلف چه در حوزه اسلام و چه در میان ادیان دیگر پدید آمده بودند و مباحث اعتقادی میان ادیان و مذاهب مختلف مورد مناقشه فراوان بود.

دلایل مختلفی را برای این اتفاق می توان شمرد ازجمله آن ترجمه فراوان آثار یونانی و ایرانی و حتی هندی به زبان عربی بود که در بیت الحکمه که توسط خلیفه تأسیس شده بود، انجام می گرفت. در این دوران گاه یک کتاب چندین مرتبه ترجمه می شد و در اختیار دانش پژوهان دنیای اسلام قرار می گرفت و این سیل ترجمه ها اندیشمندان مسلمان را به تکاپو می انداخت تا آن را در حوزه علوم اسلامی مورد استفاده قرار دهند و از آنجا که در سرزمین های اسلامی، بسیاری دیگر از متدینین به دیگر ادیان، زندگی آزادی داشتند، اندیشمندان غیر مسلمان نیز آن اندیشه های وارداتی را در متون علمی خود مورد استفاده قرار دادند.

 

اوج فعالیت معتزله و جبرگرایان در عصر رضوی

در این میان در میان متکلمان مسلمان اندیشه اعتزال با تمام کجی هایی که داشت از آنجا که مورد حمایت حکومت عباسی بود، در مقابل اندیشه جبرگرایان در حوزه های اندیشه غلبه کرده بود. در میان این دو اندیشه انحرافی، امامان معصوم علیهم السلام بر آن بودند که متکلمان و اندیشمندان شیعی را از مکتب جبر و تفویض پرهیز دهند و با شعار «لاجبر ولاتفویض بل امر بین الامرین» اندیشه ناب اسلام را تبیین کنند و از ورود شیعیان به مباحث پوچ و بی فایده ای چون خلق قرآن یا قدیم بودن آن برهانند.

از سویی آنان را از عقل گرایی افراطی پرهیز می دادند و از سویی با اندیشه تعطیل در مباحث توحیدی بیم می دادند. در این دوران بازار ردیه نویسی و مناظره پررونق گشته بود. گاه بر یک کتاب یا یک اندیشه بارها ردیه نوشته می شد و در مقابل، مدافعین آن بارها بر ردیه ها ردیه می نگاشتند.

متکلمان برای برگزاری جلسات مناظره با مخالفین به شهرهای مختلف سفر می کردند و جلسات مناظره با حضور هواداران دو طرف برگزار می شد و بسیاری از این جلسات در حضور حاکمان و اصحاب قدرت انجام می گرفت که البته در بسیاری از این جلسات اصول مناظره چه در روش و چه در محتوا رعایت نمی شد.

 

هدف فریبکارانه مأمون در گسترش اندیشه اعتزالی:

با آغاز حکومت مأمون که خود از دانشمندان عقل گرا با اندیشه اعتزالی به شمار می آمد، این مناظرات با حمایت خلیفه و گاه در محضر وی برگزار می شد. حکومت عباسی از برگزاری این جلسات اهداف خاصی را پیگیری می کرد، از جمله این مناظرات که در تاریخ ثبت شده مناظرات امام رضا علیه السلام با برترین اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان از ادیان مختلف است که با درخواست آمرانه مأمون برگزار شد و خلیفه در ظاهر هدف خود را آزمودن ولیعهد دانشمند خود و تسط بر علما فرق و ادیان مختلف بیان می کرد؛ هر چند در باطن در آرزوی شکست و تحقیر امام بود تا از این میان از قدرت شیعیان بکاهد. در این راستا امام علی بن موسی الرضا علیه السلام مناظراتی را با جاثلیق ( لقب پیشوای عیسویان)، رأس الجالوت ( لقب پیشوای یهود)، هربذ اکبر(لقب پیشوای زرتشتی)، عمران صابی (از پیروان حضرت یحیی علیه السلام)، سلیمان مروزی عالم بزرگ علم کلام در خطه خراسان، علی بن محمد بن جهم ازدشمنان اهل بیت و با متکلمان مذاهب مختلف در بصره برگزار کرد.

 

شیوه عملیاتی امام رضا علیه السلام در برگزاری مناظرات:

در این جلسات امام علیه السلام علاوه بر اینکه با استدلال های دقیق و علمی خود از منابع مورد قبول طرف مقابل، وی را به خضوع وا می داشت، با اخلاق والای خود آنان را شیفته منش و رفتار خود می کرد و با آنکه حضرت علیه السلام مقام حکومتی بالایی داشتند، هرگز در مناظرات خویش به طرف مقابل اهانت و پرخاش نمی کردند و از تحکم و توهین پرهیز و با تحمل و بردباری سخنان مخالفین را شنیده آن را نقد می کردند.

محتوای این مناظرات در کتب مختلف ثبت شده و همواره مورد استفاده متکلمان مسلمان بوده است. روش شناسی مناظرات امام نیز می تواند راه گشای ما در هر چه بهتر برگزار کردن کرسی های مناظره و آزاداندیشی باشد. در این مناظرات نکات ظریفی وجود دارد که بر هر اندیشمند مسلمان لازم است با الگو قرار دادن آن در اعتلای اندیشه اسلامی بکوشد. علاوه بر این می توان گفت این جلسات می تواند الگویی در تدوین سند چگونگی یک مناظره صحیح و اخلاق محور در میان تمامی اندیشمندان ادیان و مذاهب در سراسر دنیا قرار گیرد و در این صورت است که می توان گفت آزادی بیان منجر به رفتارهایی که موجب انحطاط ارزش های اخلاقی انسان است، نخواهد شد.

این آزادی بیان ابزاری برای اهانت و توهین به دیگران نخواهد بود و رفتارهایی که از جامعه غربی در این دوران بارها تکرار شده و با ابزارهای مختلف اعم از فیلم و مقاله و کاریکاتور و غیره ارزش های دیگران را به سخره گرفته و مورد اهانت قرار داده اند، ناشی از دوری از تعالیم پیامبران و ائمه معصومین علیهم السلام است.

 

بیشتر بخوانید:

- آداب گفت‌وگوی تمدنی در سیره رضوی

- امامت و حیات علمی امام رضا(علیه‌السلام)

- مناظرات امام رضا(ع) الگوی حل اختلافات

- مناظرات امام رضا(ع) یک الگوی تمدنی است

- ۱۱ نقش بسترساز امام رضا(ع) در مسیر شکل گیری تمدن اسلامی

- مناظرات امام رضا(ع) درسی بزرگ برای جهان اسلام است

- هدف مأمون از مناظرات، خالی کردن علم از تعهد بود

- امام رضا(ع) و گفت‌‎وگوی ادیان

- نسخه امام رضا(ع) برای عزت و استقلال

- نقش امام رضا(ع) در ایجاد بسترهای شکل گیری تمدن اسلامی

- تبیین الگوی گفت‌وگوی بین ادیانی بر اساس سیره رضوی

- امام رضا(ع) با چه کسانی و درباره چه موضوعاتی مناظره کرد؟

- نتایج و ثمرات مناظرات امام رضا(ع)؟

- امام رضا(علیه السلام) احیاگر سلسله امامت

- هجرت امام رضا(ع) و تبدیل ایران به کشور شیعی

- درس های مناظره های امام رضا(ع) برای اصحاب علم و معرفت

- توانمندسازی شیعیان، راهکار امام رضا(ع) برای مقابله با افکار انحرافی

- نمادگرایی در سیره تبلیغی حضرت رضا(ع)

- امام هشتم(ع) و ترسیم ایدئولوژی ناب اسلامی

- علی بن موسی الرضا(ع)، امام «گفت وگو» است

- بررسی برکات حضور امام رضا(علیه‌السلام) در ایران

 

دریافت کتاب مرتبط:

- سروش آسمانی مناظرات رضوی-1

- به رنگ آسمان مناظرات رضوی-2

- مناظره در مرو مناظرات رضوی-3

- آفتاب آمد دلیل آفتاب مناظرات رضوی-4

- کتاب خورشید شب، تبیین و جریان شناسی سیاسی جامعه اسلامی معاصر امام رضا

- معرفی چند کتاب با موضوع امام رضا(ع) و سبک زندگی رضوی

افزودن دیدگاه جدید:

متن ساده

HTML محدود

Image CAPTCHA
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید